काठमाडौँ । विश्वको सर्वोच्च शिखर तथा नेपालको गौरव माउण्ट एभरेष्टको पहिलो सफल आरोहण भएको ऐतिहासिक दिनको स्मरणमा आज अन्तराष्ट्रिय सगरमाथा दिवस देश तथा विदेशमा विविध कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ । सन् १९५३ मे २९ मा सर एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाले सगरमाथाको सफल आरोहण गरेपछि यो दिनलाई पर्वतारोहण इतिहासको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा विश्वभर स्मरण गर्ने परम्परा सुरु भएको हो ।
नेपाल सरकारले पर्यटन प्रवद्र्धन, हिमाली सम्पदा संरक्षण र जलवायु परिवर्तनबारे चेतना अभिबृद्धि गर्ने उद्देश्यसहित यो दिवसलाई विशेष महत्व दिँदै आएको छ । यस अवसरमा काठमाडौँसहित सगरमाथा क्षेत्रसँग सम्बन्धित विभिन्न स्थानहरूमा गोष्ठी, फोटो प्रदर्शनी, वृत्तचित्र प्रदर्शन तथा सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू आयोजना भइरहेका छन् ।
हिमाली पर्यटनको आधार र अर्थतन्त्रमा योगदान
सगरमाथा दिवसलाई केबल ऐतिहासिक स्मरणका रूपमा मात्र नभई नेपालको पर्यटन अर्थतन्त्रसँग जोडिएको महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा समेत हेरिन्छ । पर्वतारोहण, पदयात्रा (ट्रेकिङ) र साहसिक पर्यटनले नेपालको विदेशी मुद्रा आम्दानीमा महत्वपूर्ण योगदान दिँदै आएको छ । सगरमाथा क्षेत्र विश्वभरका पर्वतारोहीहरूको प्रमुख आकर्षण बनेको छ, जसले होटल, यातायात, गाइड सेवा तथा स्थानीय व्यवसायहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा पर्यटकको अत्यधिक चापले वातावरणीय दबाब बढाएको विज्ञहरूको भनाइ छ । आरोहण मार्गमा फोहोर व्यवस्थापन, आधार शिविरको अव्यवस्थित विस्तार र अत्यधिक भीडले दीगो पर्यटनको चुनौती थपेको छ ।
जलवायु परिवर्तनको गहिरिँदो प्रभाव
सगरमाथा क्षेत्रमा देखिएको सबैभन्दा ठूलो चुनौती जलवायु परिवर्तन हो । हिमनदीहरू तीब्र गतिमा पग्लिनु, हिमपहिरोको जोखिम बढ्नु र मौसम अनिश्चित हुनुजस्ता समस्याले पर्वतारोहणलाई थप जोखिमपूर्ण बनाएको छ ।
जलवायु विज्ञहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बृद्धि विश्व औसतभन्दा तीब्र छ, जसले केबल पर्वतारोहण मात्र होइन, तलतिरका जलस्रोत, कृषि प्रणाली र जैविक विविधतामा समेत दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ । यस सन्दर्भमा सगरमाथा दिवसलाई जलवायु न्याय र वातावरणीय संरक्षणबारे चेतना फैलाउने अवसरका रूपमा पनि लिइनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ ।
शेर्पा समुदायको भूमिका र चुनौती
सगरमाथा आरोहण र हिमाली पर्यटनमा स्थानीय शेर्पा समुदायको योगदान अतुलनीय छ । गाइड, पोर्टर र उद्धार सेवामा उनीहरूको भूमिका बिना सगरमाथा पर्यटन सम्भव छैन । तर जोखिमपूर्ण काम, स्वास्थ्य सुरक्षा अभाव र सामाजिक–आर्थिक असमानता अझै पनि प्रमुख समस्या रहेका छन् ।
विश्लेषकहरूका अनुसार, सगरमाथा दिवस केबल पर्वतारोहणको उत्सव नभई हिमाली समुदायको अधिकार, सुरक्षा र सम्मानबारे छलफल गर्ने अवसर पनि हो ।
नीति, व्यवस्थापन र भविष्यका चुनौती
सरकारले सगरमाथा क्षेत्रलाई दिगो पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने नीति अघि सारे पनि कार्यान्वयन पक्ष अझै चुनौतीपूर्ण रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । फोहोर व्यवस्थापन, आरोहण अनुमति प्रणाली, उद्धार सेवा सुदृढीकरण र पर्यावरणीय नियन्त्रणका उपायहरू अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, अत्यधिक व्यावसायीकरण रोक्न नसके सगरमाथा क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्य र पारिस्थितिक सन्तुलनमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सगरमाथा दिवस केबल ऐतिहासिक उपलब्धिको स्मरण मात्र नभई नेपालका लागि आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय दृष्टिले रणनीतिक महत्व बोकेको अवसर हो । यस दिवसले सगरमाथा र हिमाली क्षेत्रको संरक्षण, दिगो पर्यटन विकास र जलवायु संकटप्रति साझा जिम्मेवारीबारे विश्वव्यापी चेतना अभिबृद्धि गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।